Rodzaje ziół i ich zastosowanie z uwzględnieniem metod produkcji tych roślin

(ekologiczna produkcja ziół- uprawa polowa oraz uprawa ziół w doniczkach w warunkach domowych)

Zioła od zawsze były jedną z najciekawszych grup roślinnych, nie tylko ze względu na ich lecznicze właściwości, ale też ich dużą różnorodność. Są to rośliny zawierające substancje wpływające na metabolizm człowieka, jak również dostarczają surowca zielarskiego. Wśród ziół możemy wyodrębnić gatunki lecznicze oraz przyprawowe, które są powszechnie wykorzystywane w ziołolecznictwie, aromaterapii czy w kuchni. Do najbardziej znanych gatunków roślin leczniczych zaliczyć możemy szałwię lekarską, miętę pieprzową, tymianek pospolity czy kozłek lekarski. Zaś do popularnych roślin przyprawowych należą cząber ogrodowy, kminek zwyczajny, lubczyk czy majeranek ogrodowy. Wśród ziół znajdują się także gatunki miododajne m.in. hyzop, melisa, szałwia czy tymianek.

 

Zdjęcie pochodzi ze strony: ogrodemnaty.pl

Surowiec zielarski jest wykorzystywany do produkcji ziołowych medykamentów na różne dolegliwości. I tak cząber ogrodowy będąc zarówno rośliną przyprawową wykazuje też działanie przeciwbólowe, przeciwbiegunkowe oraz przeciwzapalne. Wyciągi z cząbru mają właściwości przeciwutleniające, ułatwiające przyswajanie pokarmów, znoszą nadmierną fermentację i wzdęcia. Podobne właściwości ma kminek zwyczajny. Posiada właściwości przeciwskurczowe oraz jest znany jako środek wiatropędny. Nasiona kminku działają też na układ trawienny oraz na kolki i skurcze żołądkowe, a także łagodzą wzdęcia oraz odświeżają oddech i wpływają na apetyt. Zaś właściwości ściągające znalazły zastosowanie w leczeniu biegunki. Pomocny w leczeniu kolek i niestrawności zwłaszcza u niemowląt i młodszych dzieci jest również koper włoski, który podobnie jak cząber czy kminek jest też rośliną przyprawową. Oprócz tego posiada działanie przeciwgorączkowe i napotne, w związku z tym jest polecany przy przeziębieniu. Rośliną o charakterystycznym, ale niemiłym zapachu jest kozłek lekarski. Roślina ta jest składnikiem wielu mieszanek i preparatów płynnych o działaniu uspokajającym czy pomagającym w leczeniu bezsenności. Duże znaczenie jako roślina przyprawowa ma także lubczyk ogrodowy należący do rodziny selerowatych. Substancje zawarte w korzeniu rośliny mają najsilniejsze działanie lecznicze, mimo to pozostałe części lubczyku również pozytywnie wpływają na nasze zdrowie. Odwar z korzenia lubczyku dzięki właściwościom moczopędnym rośliny odtruwa organizm z toksyn. Lubczyk ma też zastosowanie w leczeniu kamicy nerkowej, dny moczanowej, reumatyzmu, obrzęków oraz nieżytów układu pokarmowego i oddechowego. Innymi równie cennymi roślinami leczniczymi są szałwia lekarska czy mięta pieprzowa. Są stosowane przeciwzapalne. Napar z mięty działa przeciwfermentacyjnie i wiatropędnie oraz przyspiesza wydzielanie soków trawiennych. Ma też działanie przeciwskurczowe, uspokajające, przeciwwymiotne, dezynfekcyjne i przeciwbólowe. Natomiast liście szałwii działają przeciwpotnie, przeciwzapalnie, dezynfekująco oraz przeciwcukrzycowo. Szałwia może też być stosowana zewnętrznie w leczeniu grzybic. Tymianek i majeranek są używane nie tylko jako rośliny przyprawowe, ale również majeranek znalazł zastosowanie w aromaterapii. Natomiast preparaty z tymianku są zalecane w czasie przeziębień, kaszlu, w stanach zapalnych układu oddechowego. Są też doskonałym środkiem na niestrawność, biegunki, skurcze jelit i żołądka.

Biorąc pod uwagę lecznicze właściwości ziół nie bez powodu wartość polskiej branży uprawy ziół w 2018 roku wyniosła około 200 mln zł, zaś uprawa tych roślin zaliczana była do jednej z najbardziej opłacalnych w 2019r. Obecnie jesteśmy na trzecim miejscu w rankingu producentów ziół w Unii Europejskiej przyczyniając się do wytworzenia ok 16-20% światowej produkcji.

W Polsce coraz częściej próbuje się uprawiać zioła pochodzące z różnych stref klimatycznych. Mimo to nadal do najczęściej uprawianych należą cząber ogrodowy, kminek zwyczajny, koper włoski, kozłek lekarski, lubczyk czy majeranek ogrodowy. Ważne miejsce w rankingu popularności zajmują też szałwia, melisa czy mięta pieprzowa wraz z tymiankiem pospolitym.

Metody uprawy ziół

Z uwagi na ograniczoną liczbę dostępnych i dopuszczalnych do stosowania środków ochrony roślin w uprawach ziół warto zastanowić się nad wyborem ekologicznej metody uprawy tych roślin. Zachętą do podjęcia takiej decyzji jest również świadomość, że punkty skupu surowca zielarskiego zainteresowane są jedynie materiałem z terenów czystych ekologiczne. Natomiast dostawcy takiego surowca muszą spełniać wymagania Dobrej Praktyki Upraw i Zbioru (GACP).

Biorąc pod uwagę największy problem jakim w uprawach ekologicznych jest zachwaszczenie, należy starannie zaplanować czynności związane z przygotowaniem pola i późniejszą uprawą roślin zielarskich. Zioła mają zróżnicowane wymagania glebowe i klimatyczne. Jednak większość z wcześniej wymienianych gatunków wymaga stanowisk nasłonecznionych, ale niekiedy dodatkowo osłoniętych od wiatru. Znaczna część roślin zielarskich do prawidłowego wzrostu wymaga gleb o obojętnym, a czasami nawet zasadowym. Większość ziół wymaga gleb przepuszczalnych, bogatych głównie w wapń o dobrej kulturze oraz gleb wolnych od chwastów. Dla mięty pieprzowej i szałwii lekarskiej gleby muszą być żyzne i wilgotne. Gleby lekkie i suche nie nadają się do uprawy. Na uprawę tymianku nadają się gleby przeciętne, mogą być piaszczysto-gliniaste czy gleby o lżejszej strukturze. Tymianek mając małe wymagania wodne dobrze znosi krótkotrwałe susze, jednak wraz z szałwią z racji pochodzenia może przemarzać w czasie bezśnieżnych, mroźnych zim. W związku z tym plantacje tych roślin będą wymagały przykrycia przed nadejściem sezonu zimowego.

W gospodarstwie ekologicznym duże znaczenie ma właściwy płodozmian. Przedplonem dla roślin zielarskich mogą być zboża, rzepak, rośliny warzywne czy inne rośliny zielne. Po roślinach późno schodzących z pola warto wysiać międzyplony do przyorania, aby wzbogacić glebę w składniki pokarmowe. Międzyplony mają również wpływ na ograniczenie zachwaszczenia, gdyż stanowią konkurencję dla chwastów.

Jesienna uprawa gleby w przypadku roślin wcześnie schodzących z pola polega na wykonaniu podorywki celem rozdrobnienia i wymieszania z glebą resztek pożniwnych, a następnie niszczeniu chwastów z użyciem brony. Gdy stosowane były międzyplony należy wymieszać międzyplon z glebą, a później wykonać orkę zimową. Natomiast celem wiosennej uprawy jest przygotowanie gleby do siewu oraz ograniczenie strat wody, dlatego też wiosenną uprawę powinniśmy rozpocząć jak najwcześniej. Zaś dobór narzędzi uprawowych zależy od stanu pola.

Zioła są roślinami bardzo zróżnicowanymi pod względem wielkości produkowanych nasion, stąd też ilość wysiewanych nasion roślin zielarskich jest różna. Od wielkości nasion zależy również głębokość siewu. Bardzo płytko wysiewamy nasiona cząbru, majeranku, melisy, tymianku, bo tylko na głębokość około 0,5 cm. Zaś ilość wysiewanych nasion może się wahać od 2- 2,5 kg/ha w przypadku melisy do 7-8kg/ha nasion dla cząbru czy majeranku. Dla większości ziół termin siewu przypada między końcem marca a przełomem kwietnia. Natomiast wschody z reguły można zaobserwować już po dwóch tygodniach. W przypadku mięty plantacje zakłada się z sadzonek uzyskiwanych z rozłogów podziemnych. Zaś najodpowiedniejszy termin założenia plantacji uznaje się termin wiosenny lub jesienny przy uwzględnieniu dobrej wilgotności gleby. Warunkiem założenia plantacji mięty jest odczyn gleby zbliżony do obojętnego.

Podobnie jak w przypadku innych upraw należy i tutaj zaplanować odpowiednie nawożenie, które uzależnione jest od zasobności gleby i przedplonu. W uprawach ekologicznych istnieje możliwość stosowania nawozów naturalnych, jak również specjalnych nawozów przeznaczonych do użycia tylko w rolnictwie ekologicznym. Listę dozwolonych do stosowania środków publikuje Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach.

Po starannie przeprowadzonej uprawie ziół nadchodzi czas na zbiór, którego termin i sposób zależy od rodzaju pozyskiwanego surowca. Zazwyczaj zbiór ziela czy liści przeprowadza się na przełomie V/VI, w czerwcu przed kwitnieniem ziół, natomiast zbiór kwiatów i owoców nieco później. Wysokość uzyskanego plonu w postaci surowca zielarskiego jest zróżnicowana. Uprawiając cząber można uzyskać 4-5 t /ha ziela, zaś plon ziela otartego jest o połowę mniejszy. W przypadku upraw kminku uzyskujemy 1,5-2,5 t/ha nasion. Zbiór następuje z użyciem maszyn tnących. W przypadku mniejszych powierzchni można dokonać ręcznego zbioru z użyciem nożyc czy sekatora. Należy pamiętać , że po zbiorze należy wysuszyć materiał zielarski w warunkach naturalnych lub z wykorzystaniem suszarni termicznych. W suszarniach temperatura suszenia nie powinna być większa niż 30-35C, zaś okres suszenia zależy od warunków oraz rodzaju surowca i trwa około 2-3 tygodni.

Alternatywą polowej uprawy ziół może być uprawa w pojemnikach czy doniczkach. Zioła możemy uprawiać nie tylko na słonecznym parapecie kuchennym. Możemy wykorzystać też taras czy balkon i wówczas istnieje możliwość uprawy również delikatnych, wrażliwych na zróżnicowane warunki klimatyczne ziół. Wraz z nadejściem niekorzystnych warunków pogodowych wystarczy tylko wnieść pojemniki czy doniczki z roślinami do domu i tam kontynuować dalszą uprawę. Do najchętniej uprawianych w mieszkaniach ziół należą: bazylia, cząber, pietruszka z przeznaczaniem na zieloną nać, melisa oraz mięta. Do uprawy ziół w warunkach domowych możemy wykorzystać dostępne na rynku podłoża dla roślin doniczkowych. Podobnie jak w przypadku uprawy polowej głębokość wysiewu nasion zależy od ich wielkości. Im mniejsze nasiona tym mniejsza głębokość siewu. Po siewie nasion należy podlać zawartość doniczek, a następnie delikatnie zraszać podłoże. Po wykiełkowaniu nasion i pojawieniu się młodych roślin musimy pamiętamy o regularnym podlewaniu.

Biorąc pod uwagę możliwość zróżnicowanego wykorzystania ziół warto rozpocząć uprawę tych roślin w warunkach domowych czy też w przydomowych ogródkach.

Autor: Agnieszka Kurcius

Śląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Bielsku- Białej

Źródło:

Do przygotowania artykułu zostały również poniższe materiały:

Uprawa ziół dobry sposób na biznes- money.pl

Danuta Nowak – Uprawiamy rośliny zielarskie- Poznań 2016